Matcha qanday paydo bo'lgan: kukun choyning qisqacha tarixi

Matcha so'nggi yillarning moda ichimligidek tuyulishi mumkin, lekin kukun choyning tarixi uzoq. U Xitoydan boshlanadi, yapon monastirlarida davom etadi va hozirgacha amal qilinadigan choy marosimiga olib keladi. Bu maqolada chiroyli afsonalarsiz, faqat ensiklopediyalar va muzey manbalari tasdiqlaydigan ma'lumotlar jamlangan.

Xitoydan kelgan odat

Kosada issiq suv bilan ko'pirtiriladigan kukun yashil choy Yaponiyada o'z-o'zidan paydo bo'lmagan. Yaponiya turizm agentligi yozishicha, bu odat Xitoydan XII–XIV asrlar oralig'ida kelgan. XII va XIII asrlarning katta qismida Xitoyni Sun sulolasi (960–1279) boshqargan, yapon buddist rohiblari esa u yerga o'qish uchun borishgan.

Ichimlik bilan birga Xitoydan idishlar ham olib kelingan. Metropoliten muzeyi ma'lumotlariga ko'ra, yapon choy yig'inlarida qadrlangan dastlabki buyumlar Yaponiyada avloddan-avlodga o'tib, saqlanib kelgan qadimiy xitoy sopol idishlari bo'lgan.

Eysay va choy haqidagi birinchi yapon kitobi

Bu tarixning asosiy siymosi — rohib Eysay (1141–1215). U Xitoyda ikki marta bo'lgan: 1168-yilda va keyin 1187-yildan 1191-yilgacha. Qaytib kelgach, Eysay Yaponiyada dzen buddizmining Rinzay maktabiga asos solgan va «Din ensiklopediyasi»da yozilishicha, mamlakatda choy ichish odatini keng yoygan inson bo'lgan.

Taxminan 1211-yilda Eysay «Kissa yojoki» («Shifobaxsh choy ichish haqida qaydlar») risolasini yozib, uni syogun Minamoto-no Sanetomoga taqdim etgan. Bu matnda choy eng avvalo salomatlik uchun vosita sifatida tasvirlangan. O'sha paytda choyga asosan shunday qarashgan: Yaponiya turizm agentligi ma'lumotlariga ko'ra, XII asr oxiridan XIV asr boshigacha choy birinchi navbatda dori hisoblangan.

Bu o'rta asr muallifining qarashi, tibbiy tavsiya emas. Matcha tarkibi haqida bugun nima ma'lumligi va zamonaviy tadqiqotlar bu haqda nima deyishi haqida alohida maqolalarda yozamiz.

Doridan yig'inlarga

Eysay faqat choy ichishni yoyish bilan cheklanmagan. Syogunlarning qo'llab-quvvatlashi bilan u dzen rivojlangan monastirlar qurgan va yangi ta'limotning tan olinishiga intilgan. Vaqt o'tishi bilan choy faqat dori bo'lmay qoldi va uchrashuvlar hamda ko'ngilochar yig'inlar uchun bahonaga aylandi.

Bu davrning oxiriga kelib yuqori tabaqalar orasida choy musobaqalari paydo bo'lgan. Mehmonlarga o'nta, yigirmata va hatto yuzta piyola choy berilgan va ulardan qaysi birida eng birinchi plantatsiyadan olingan «haqiqiy» choy borligini topish kerak bo'lgan. Natijaga garov tikishgan, mezbonlar esa mehmonlarni qimmatbaho xitoy anjomlari bilan hayratga solishga harakat qilishgan. Asta-sekin idishlardan zavqlanish yig'inning bir qismiga aylangan. Bugun biz choy marosimi deb ataydigan qat'iy tartib esa keyinroq paydo bo'lgan.

Soya va tencha

Matchaning o'ziga xos rangi va ta'mi uning yetishtirilish usuli bilan bog'liq. Hosil yig'ishdan oldin choy butalari to'g'ridan-to'g'ri quyosh nuridan, masalan, bambuk bo'yralar bilan yopiladi. Matcha haqidagi ilmiy sharh mualliflari (Kochman va hammualliflar, 2020) soyada barglarda ko'proq L-teanin, kofein va xlorofill to'planishini qayd etadi. Matchaning yorqin rangi va yumshoq ta'mini aynan shu bilan bog'lashadi.

Matcha uchun xomashyo tencha deb ataladi. Bu soyada o'stirilgan va quritilgan barglar bo'lib, keyin ular mayin kukunga aylantiriladi. Matchaning damlangan yashil choydan farqi ham shunda: siz damlamani emas, bargning o'zini ichasiz.

Sen-no Rikyu va choy marosimi

Choy marosimi bugungi ko'rinishida XVI asrda shakllangan (Metropoliten muzeyi). Yaponchada u chanoyu deb ataladi, so'zma-so'z «choy uchun issiq suv». Lekin bu shunchaki choy ichish emas: matcha maxsus xonada aniq qoidalar asosida tayyorlanadi va ichiladi, ularni o'zlashtirish uchun esa yillar kerak bo'ladi.

Dastlab choy yig'inlari elita mashg'uloti bo'lgan. Hukmdorlar, jangchilar va boy savdogarlar ularda aloqalarini mustahkamlashgan, eng qimmatli anjom esa qadimiy xitoy sopol idishlari hisoblangan. XVI asr o'rtalarida choy ustalari, ular orasida ayniqsa Sen-no Rikyu (1522–1591), bu didni o'zgartirgan. Ular Koreya va Yaponiyaning oddiy, biroz qo'pol idishlaridan foydalana boshlagan va notekis, mukammal bo'lmagan shakllarda go'zallik topgan. Bu estetika vabi deb ataladi: unda kamtarlik, tabiiylik va zohiriy soddalik qadrlanadi.

Rikyu Yaponiyani birlashtirgan ikki hukmdor — Oda Nobunaga va Toyotomi Xideyoshining choy maslahatchisi bo'lib xizmat qilgan va zamonaviy choy yo'lining otasi hisoblanadi (Yaponiya turizm agentligi). Choy xonasi odatda to'rt-besh kishiga mo'ljallangan va zohid kulbasi namunasida qurilgan. Unda butun e'tibor mezbon, mehmonlar va anjomlarga qaratiladi, har bir yig'in esa takrorlanmas: bir xil buyumlar va odamlar jamlanmasi boshqa uchrashmaydi.

Anjomlar va yangi sopol idishlar

Bugun ham ishlatiladigan buyumlar eski choy anjomlari to'plamlaridan yaxshi tanish: toza suv uchun idish, ko'chma o'choq, chavan kosasi, bambuk chasen ko'pirtirgichi, bambuk chashaku qoshiqchasi va kukun uchun kichik idishlar. Choy marosimi hatto sopol idishlarning yangi turlarini ham yuzaga keltirgan. Raku kosalari ayniqsa qadrlanadi: ular kulolchilik charxisiz, qo'lda yasaladi va bu usulda bir xil qalinlikdagi yupqa devorlar yasash juda qiyin (Metropoliten muzeyi).

Matcha bugun

Matchadan hozir ham choy marosimida foydalaniladi, lekin ko'pincha uni shunchaki ichishadi: kosada suv bilan, latte sifatida yoki shirinliklar va pishiriqlarga qo'shib. Ilmiy sharhlar mualliflari ta'kidlaganidek, so'nggi yillarda u Yaponiyadan ancha uzoqda ham mashhur bo'lgan. Asosiysi o'zgarmagan: barg kukunga aylantiriladi, kukun esa suv bilan ko'pirtirilib, to'liq ichiladi.

Nissei Organic O'zbekistonga Yaponiyada ishlab chiqarilgan matchani olib keladi.

Manbalar

• Japan Tourism Agency, 2019. Tea Ceremony and Ii Family Collection. Japan Tourism Agency Multilingual Explanation Text Database. mlit.go.jp
• Collcutt M., 1987. Eisai. Encyclopedia of Religion (Encyclopedia.com saytida). encyclopedia.com
• Willmann A., 2011. The Japanese Tea Ceremony. Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art. metmuseum.org
• Kochman J. et al., 2020. Health Benefits and Chemical Composition of Matcha Green Tea: A Review. Molecules. PubMed
• Sokary S. et al., 2023. The therapeutic potential of matcha tea: A critical review on human and animal studies. Current Research in Food Science. PubMed